Winterslaap bij Steven Bol…

Van Steven Bol kreeg ik toestemming om zijn Engelse artikel uit The Garter Snake te vertalen en op de website te zetten.


Kousebandslangen in winterslaap: noodzaak of keuze?

Door Steven Bol (eerder gepubliceerd in The Garter Snake 2004, 2, 2004 – EGSA)
Vertaald uit het Engels

Inleiding…

In dit artikel beschrijf ik de manier die ik de afgelopen achttien jaar gebruikt heb om kousebandslangen succesvol te laten winterslapen.

In The Garter Snake las ik diverse malen dat mensen hun kousebandslangen op totaal verschillende manieren laten winterslapen, gewoonlijk veel korter (zie bijvoorbeeld Kreyerhoff (2002) en Buchholz (2002))dan de door mij gehanteerde methode. In het algemeen plaatsen veel personen drinkbakjes in het overwinteringterrarium en houden het substraat tamelijk droog. Veel kousebandslangenhouders beschouwen de winterslaapperiode als een moeilijke periode. Ook ken ik niet veel mensen die de jonge slangen in hun eerste winter laten winterslapen.

Ik hoop dat mijn ervaringen andere kousebandslangenhouders kunnen helpen bij het probleemloos laten winterslapen van hun favoriete slangen zonder dat er verliezen optreden.

thamnophis57Naar mijn mening, deels gebaseerd op verscheidene reizen naar de USA waarbij ik verschillende kousebandslangen-habitats in verschillende seizoenen heb bezocht, is de winterslaap een essentieel onderdeel van het leven van kousebandslangen. Hierdoor komt het hele jaar warm houden van deze slangen me erg onnatuurlijk over. Het is net of je 24 uur per dag wakker bent zonder te slapen. Dit geldt ook voor kousebandslangensoorten uit de zuidelijke streken zonder koude winter, bijvoorbeeld Thamnophis sauritus sackeni uit Zuid-Florida of Thamnophis sirtalis tetrataenia uit Californie. Bezoeken aan hun habitat in de winter toonden aan dat er geen of nauwelijks activiteiten zijn, behalve op sommige, wat warmere winterdagen.

Kousebandslangen laten winterslapen is erg belangrijk als je verantwoord met ze wilt kweken, ook al zijn er talloze voorbeelden van succesvolle kweekpogingen zonder winterslaap.

Timing van de winterslaap…

Voor een deel laat ik de slangen zelf beslissen wanneer ze met hun winterslaap gaan beginnen. Aanwijzingen hiervoor bemerk je vanzelf als je hun gedrag goed observeert. Ergens tijdens de herfst valt het op dat de slangen minder vaak gaan eten, kleinere hoeveelheden gaan eten of helemaal stoppen met eten. Dit is in mijn situatie in mijn slangenkamer meestal in oktober of november. Omdat ik mijn slangen in een onverwarmde ruimte houd is de dalende buitentemperatuur direct van invloed op die van de kamer en de terraria. Gedurende de zomermaanden juni, juli en augustus komen de nachttemperaturen vrijwel nooit onder de 20 graden C. Maar wanneer de nachten kouder worden in september kan de nachttemperatuur in de slangenkamer dalen tot 15 graden C. (de terraria worden alleen overdag verwarmd) en later, in oktober en november, daalt de temperatuur tot zo´n 10 graden C. Naar mijn mening is het dalen van de nachttemperatuur de aanzet voor de slangen om zich op een winterslaap te gaan voorbereiden. Mijn vorige slangenkamer was veel minder geïsoleerd en dus veel kouder in september en oktober dan mijn huidige slangenkamer. Hier stopten de slangen vaak al eind september met eten.

Andere tekenen waaraan je kunt zien dat de slangen merken dat de winter er aankomt zijn:

# Ze trekken zich terug in het koudste deel van het terrarium onder stenen of iets dergelijks en laten zich niet of nauwelijks meer zien. Ze zonnen overdag nauwelijks meer.

# Ze kruipen schijnbaar onvermoeibaar door het terrarium met hun neus tegen het glas, op zoek naar een geschikte overwinteringplek.

# Verhoogde paaractiviteit op dagen dat het wat warmer is dan normaal in die periode van het jaar.

Niet alle slangen stoppen uit zichzelf met eten en op een tevoren bepaalde dag stop ik helemaal met voeren. Dit is gewoonlijk ergens tussen het begin van oktober en het begin van november. De precieze dag hangt af van wanneer het mij het beste uitkomt. Als ik het erg druk heb in de herfst dan stop ik bijvoorbeeld een paar weken eerder met voeren.

Na de laatste voederbeurt verwarm en verlicht ik de terraria overdag nog gedurende 7 tot 14 dagen. Op deze manier kunnen de slangen hun laatste maaltijd volledig verteren en ook hun ingewanden helemaal legen. Wanneer de slangen in winterslaap gaan met voedselresten in hun darmen, dan gaan deze vrijwel zeker rotten en dit kan dodelijk zijn voor de slangen. Het is beter om de slangen een paar weken niet te voeren dan het risico lopen dat er voedselresten in het darmstelsel achterblijven. Omdat sommige slangen al uit zichzelf gestopt zijn met eten voordat ik het laatste maal aanbied, kan het gemakkelijk zo zijn dat enkele slangen 4 tot 6 weken niks gegeten hebben voordat ik de verlichting uitschakel. Ik heb nog nooit een probleem ervaren hiermee; in “gevangenschap” zijn zelfs de minst goed doorvoede slangen veel dikker dan veel van de kousebandslangen die ik in de herfst ben tegengekomen in het wild in de USA.

Welke slangen gaan in winterslaap?

Al mijn kousebandslangen gaan in winterslaap. Met uitzondering van de Mexicaanse soorten die ik verzorg: T.melanogaster canescens en T.eques spp. Wanneer slangen in een vervellingperiode zitten, dan houd ik ze warm tot ze verveld zijn. Ik heb nog nooit zwangere slangen gehad in deze periode van het jaar. Dit komt waarschijnlijk doordat ik zoveel als mogelijk de natuurlijke seizoenen naboots. Dus een zwangerschap is voor mij nooit een reden geweest om een winterslaap over te slaan. Maar natuurlijk zou ik altijd adviseren om een zwangere slang warm te houden tot ze bevallen is. De slangen gaan in het jaar van hun geboorte gewoon in winterslaap. Zelfs als ze pas in augustus geboren zijn of wanneer ze erg dun zijn. Ik ken veel mensen die bang zijn om pasgeboren slangen in winterslaap te doen tijdens hun eerste winter. Het wordt vaak gezien als een te groot risico. Ik zie het precies andersom. Als jonge slangen erg mager zijn en niet goed eten, dan wil ik ze juist wel in winterslaap doen. Mijn ervaring is dat wanneer ze de winterslaap overleven, ze na het ontwaken prima eters worden en het veel beter gaan doen. Echter, ik verkort de lengte van de winterslaap wel voor jonge slangen, zeker voor de erg magere exemplaren.

Hoe laat je ze winterslapen?

Ik hanteer drie verschillende methodes voor de winterslaap.

De eerste methode is een oude koelkast. De temperatuur in de koelkast is 4 tot 6 °C. gedurende de hele periode. De slangen gaan in kleine dozen, zowel van plastic als van metaal (oude koektrommels). Voor kleintjes gebruik ik kleine doosjes met een diameter van 9 tot 11 cm en een hoogte van 7 cm. Voor een groep van 2 tot 4 volwassen slangen gebruik ik dozen met een hoogte van 6 tot 15 cm. en een diameter van 13 tot 20 cm. De deksels zijn geperforeerd met een paar kleine gaatjes, precies genoeg om wat lucht binnen te laten en om het substraat niet te snel uit te laten drogen. De dozen zijn gevuld met een mengsel van zaagsel en gevallen bladeren (verzameld in mijn tuin). Wanneer de slangen in de dozen worden gedaan, dan sprenkel ik wat water in de doos om het substraat vochtig te maken. Gewoonlijk controleer ik de slangen om de 2 tot 4 weken. Ik wil dan zien dat de binnenkant van de deksel nat is van het condens. Wanneer dit niet het geval is, dan sproei ik water in de doos. Te nat is nooit een probleem, maar wanneer het substraat te droog is, dan is het risico dat de slangen uitdrogen groot (zeker in de koelkast) en verliezen ze veel gewicht. Soms zijn de slangen helemaal nat van het condenswater. Ik zet nooit een drinkbakje in de overwinteringdozen.
Deze methode gebruik ik voor kousebandslangen die afkomstig zijn uit gebieden met koude winters. Dit zijn de soorten uit het noordelijk deel van het verspreidingsgebied ( zoals Thamnophis sirtalis parietalis; T.s. sirtalis melanistic; T.s.semifasciatus, T.s.pickeringii; Thamnophis ordinoides; Thamnophis radix) en/of uit de hoog gelegen gebieden (Thamnophis elegans vagrans, T.e.arizonae, T.rufipunctatus). De Europese adderringslang (Natrix maura) en de Amerikaanse noordelijke waterslang (Nerodia sipedon sipedon) worden eveneens op deze manier overwinterd.

De tweede methode die ik hanteer is winterslapen in de onverwarmde slangenkamer in dezelfde dozen als hierboven beschreven. De temperatuur in deze kamer schommelt meer dan in de koelkast (zie grafiek 1). Normaal ligt de temperatuur hier tussen 6 en 14 °C. De nachttemperaturen zijn doorgaans lager dan de dagtemperaturen. Tijdens weken met erg koud weer (onder nul) kan de kamertemperatuur (en dus ook de temperatuur in de dozen) zakken tot 1 à 2 °C. Wordt het nog kouder of houdt het koude weer langere tijd aan, dan schakel ik de centrale verwarming aan. Dit leidt dan tot nachttemperaturen rond 10 °C en dagtemperaturen rond 20 °C. Ook wanneer er eens een zonnige dag is tijdens de wintermaanden, kan de temperatuur tussen 15 en 20 °C. bedragen.
Deze methode hanteer ik voor kousebandslangen welke afkomstig zijn uit gebieden waar de winters niet constant koud zijn, maar waar de nachttemperatuur in de winter zo nu en dan wel onder nul komt. Soorten die ik op deze manier succesvol heb overwinterd zijn Thamnophis atratus, T.cyrtopsis cyrtopsis, T.c.occellatus, T.elegans terrestris, T.hammondii, T.marcianus, T.proximus rubrilineatus en de beroemde T.s.tetrataenia. Het grappige is dat de minimumtemperatuur voor de 2e groep lager kan worden (1 à 2°C.) dan in de 1e groep (4°C.), terwijl de slangen van de 2e groep beschouwd worden als gevoeliger voor lage temperaturen. tabel_winteslaap_steven_bolDe derde methode is de slangen in hun eigen terrarium te laten overwinteren in de onverwarmde slangenkamer. De temperatuur schommelt natuurlijk op dezelfde manier als bij de tweede methode. Het grote verschil is in een volkomen droog terrarium met een waterbak waaruit ze kunnen drinken.
Ik gebruik deze methode niet voor kousebandslangen, maar voor de nauw verwante Noordamerikaanse waterslangen welke afkomstig zijn uit zuidelijke locaties (Nerodia erythrogaster transversa en N. rhombifera rhombifera). Deze slangen zijn veel gevoeliger voor vocht en hebben snel last van blaarvorming, oogontstekingen en andere huidproblemen wanneer ze net zo vochtig overwinterd worden als kousebandslangen. Nadat ik de lampen (verwarming) heb uitgeschakeld in de herfst worden de slangen gewoonlijk binnen 4 tot 6 weken in hun dozen gedaan (in het geval van methode 1 & 2). Op deze manier ondergaan alle slangen gedurende een langere of kortere periode winterslaap methode nummer drie (in het onverwarmde terrarium), ook degenen die uiteindelijk de koelkast in gaan.

 

Hoe lang?

In tabel 1 kun je de duur van de winterslaap voor de verschillende soorten vinden. Ik begin te tellen in de week dat ik de lampen uitschakel in oktober of november. Dus als bijvoorbeeld een slang 5 weken in een onverwarmd terrarium verblijft en daarna 15 weken in een vochtige doos in de koelkast, dan staat dit in tabel 1 als 20 weken. De jongen (JvhJ = Jongen van het Jaar)gaan 2,3 – 3 maanden in winterslaap. Als het zwakke dieren zijn gaan ze minstens 8 weken de winterslaap in. Voor volwassen dieren duurt de winterslaap langer; gemiddeld tussen 3,5 en 4,5 maanden.
De langste winterslaap die ik tot nu toe heb toegepast is 4,8 maanden bij Thamnophis marcianus. De reden waarom ik marcianus zo lang heb laten winterslapen is tweeledig: ik zie dat volwassen Geruite Kousebandslangen erg goed doorvoed (vet) raken. En zulke goed gevoede slangen ben ik nog nooit in het wild tegengekomen. Daarnaast weet ik dat sommige soorten, zoals T. marcianus en T. cyrtopsis, welke in westelijk Texas in habitats voorkomen waar slechts gedurende een korte periode voedsel voorhanden is. Deze dieren zijn aangepast om lange periodes te overleven zonder voedsel.

Overlevingspercentage tijdens de winterslaap…

Tijdens de laatste 5+ jaar heb ik nooit grote verliezen gehad tijdens de winterslaap. Af en toe sterft er wel eens een slang tijdens de winterslaap. Bijvoorbeeld tijdens de winter van 2002/2003 ging er slechts 1 dood van de 50 volwassen en halfvolwassen slangen (2%). Dit was een oud mannetje (8-10 jaar oud) van de Zwervende Kousebandslang die een poosje ziek was geweest. Tijdens de laatste vijf jaar schat ik dat het hoogste sterftepercentage 5% was, maar gemiddeld lag het bij 1 à 2 %. Van de jonge slangen (JvhJ, minder dan 6 maanden oud) was het sterftecijfer hoger! In de winter van 2002/2003 stierven er 9 van de 41 jongen tijdens de winterslaap (21 %). Dit is een aanzienlijk aantal. Maar na een analyse kan het volgende opgemerkt worden: 13 van de 41 jongen behoorden tot de soorten Thamnophis sirtalis semifasciatus en Thamnophis radix die in mijn buitenterrarium geboren waren. Deze geboortes speelden zich af in augustus/september, maar werden tamelijk laat (begin oktober) uitgevangen en binnen ondergebracht. Het weer was slecht geweest die herfst en de jongen hadden niet of nauwelijks gegeten sinds hun geboorte; ze waren in slechte conditie toen ze gevangen werden. Eenmaal ondergebracht in een verwarmd terrarium werd hen gedurende enkele weken voedsel aangeboden, maar hun bioritme bevond zich al in het winterslaapstadium (en dit in combinatie met de lage nachttemperaturen in mijn onverwarmde kamer) waardoor de meesten weigerden om te eten. Van deze groep (deze diertjes waren erg mager en klein)stierven er 7 (53 %). Van de resterende 28 jongen die allemaal veel eerder (juni – augustus) èn binnen geboren waren en allemaal gegeten hadden gedurende 2 – 4 maanden ging er slechts 1 dood (4 %). Tijdens de laatste 5 jaar was het sterftecijfer van de jongen die binnen geboren waren niet veel hoger dan 5 %.

thamnophis56Gewichtsverlies…

Wanneer de kousebandslangen zoals hierboven beschreven worden overwinterd is het gewichtsverlies minimaal en blijken de slangen in goede conditie te zijn na de winterslaap. Gewoonlijk weeg ik de slangen voordat ze in hun overwinteringsdozen gaan en eveneens wanneer ze weer terug in hun verwarmde terraria gaan. Ook al is de “keukenweegschaal” niet supernauwkeurig (nauwkeurig tot op 1 gram) geef ik hier toch wat metingen als voorbeeld. Drie halfwas Santa Cruz Kousebandslangen, 1 vrouw en 2 mannen verloren in 2002/2003 na een winterslaap van 3,2 maanden (methode 2) 16, 5,9 en 6,7 % van hun lichaamsgewicht. Dit beschouw ik als tamelijk veel; normaal is het lager. Vier volwassen zwartnekkousebandslangen, 2 vrouwen en 2 mannen, verloren in 2002/2003 na een winterslaap van 4,2 maanden (methode 2) 4, 1.1, 0 en 4,4 % van hun lichaamsgewicht. Deze hoeveelheden worden als een normaal gemiddeld beschouwd. Wanneer slangen veel gewicht verliezen tijdens de winterslaap is er vaak sprake van uitdroging. De luchtvochtigheid in de overwinteringsdoos is dan te laag geweest.

Het opwarmen van de slangen in de lente

De werkwijze om de winterslaap te starten is gewoonlijk tamelijk abrupt. Wanneer de periode die de slangen in winterslaap moesten zijn voorbij is, zet ik ze meteen in het terrarium en schakel de verlichting (= verwarming) aan. Soms zijn de lampen al een paar uur aan. Wanneer de slangen hun winterslaap al in februari beëindigen is de temperatuur van de slangenkamer meestal nog tamelijk laag (6 – 12 ° C.) waardoor de overgang niet zo groot is. De temperatuur in het terrarium kan echter plaatselijk al 30 °C. zijn of zelfs nog wat hoger. Een geleidelijke verandering van lage naar hogere temperaturen is wat mij betreft niet noodzakelijk.
In de vrije natuur kan de temperatuur in de overwinteringsholen gemakkelijk slechts 8 °C. zijn of nog wat lager terwijl de slangen dan vrijwillig het hol verlaten om te gaan zonnen. Wanneer de slangen het hol rond het middaguur verlaten en op een zonnige plek gaan liggen om zich te warmen, dan kan de temperatuur gemakkelijk oplopen tot 25 – 30 °C. Als ze dan tegen zonsondergang zich weer in hun hol terugtrekken, dan zakt hun temperatuur weer naar 8 °C. Dus, grote temperatuurschommelingen zijn heel gewoon. Een aardige grafiek van deze dagelijkse temperatuurschommelingen in het vroege voorjaar kun je vinden in het geweldige boek van Rossman et all (1996) op pagina 81.

Conclusies…

Kousebandslangen kunnen overwinterd worden in kleine dozen met weinig ventilatiegaten. Een hoge luchtvochtigheid is belangrijk om te uitdroging te voorkomen. Voorafgaand aan de winterslaap moeten de ingewanden vrij van voedsel zijn. Kousebandslangen van alle leeftijden, jong en oud, kunnen succesvol in winterslaap gedaan worden op de hierboven beschreven manier. De duur en de temperaturen tijdens de winterslaap zijn beschreven. Voor mij is het laten winterslapen van kousebandslangen een must. Waarom? Omdat het natuurlijk is, om dat het de kans op een succesvolle voortplanting vergroot en om dat het gemakkelijk is (een periode waarin je de slangen niet hoeft te verzorgen en voeden). Een van de gevolgen is een gesynchroniseerd bioritme: de slangen die in een en hetzelfde terrarium leven vervellen voor de eerste keer na de winterslaap ongeveer tegelijkertijd (vaak is de tweede vervelling al meer verspreid). Ook bevallen de vrouwtjes in hetzelfde terrarium vlak na elkaar (soms binnen een paar dagen). Mijn advies is dan ook een lange winterslaap voor kousebandslangen. Wees niet te snel bang; de slangen hebben zich tijdens duizenden generaties lang aangepast aan een winterperiode. In de natuur is er geen mogelijkheid om te ontkomen aan de winter; alleen de slangen die een winterperiode konden overleven kwamen het volgende jaar weer tevoorschijn en konden zich weer voortplanten. Overwinteren is dus volkomen natuurlijke voor de kousebandslang.

Literatuur…

Buchholz, T, 2002. Bei mir zu Hause. The Garter Snake 3 (02): 53-55.
Kreyerhoff, H, 2002. Verluste bei der Uberwinterung. The Garter Snake 4(02): 35.
Rossman, D., N. Ford & R. Seigel, 1996. The Garter Snakes. Evolution and ecology. University of Oklahoma press, Norman, Publishing division, USA.


Hit Counter provided by Skylight